Maraton İzleyiciliği Nasıl Başladı?
Binge-watching terimi, televizyon dizileri veya programlarının uzun süreler boyunca, aralıksız bir şekilde izlenmesi anlamına gelir. Ancak kelime, dizilerin kesintisiz izlenmesi edimiyle daha çok özdeşleşmiş durumdadır. “Oburcasına”, “tıkınırcasına” ya da “aşırı” izleme gibi çağrışımlarla Türkçe’ye çevrilen binge watching, çoğu zaman yalnızca dijital platformların bir ürünüymüş gibi düşünülse de kökeni daha erken bir medya kültürüne uzanır. Yetişkin kuşağın hatırlayacağı üzere, bu pratiğin ilk somut biçimleri DVD player kültürüyle görünür hâle gelir.
1990’ların sonu ve 2000’lerin başında izleyici, sinema salonlarının sabit zaman çizelgelerine ve televizyon yayın akışının lineer yapısına bağımlıyken, DVD kutu setlerinin yaygınlaşması bu ilişkiyi kökten dönüştürür. Artık izleyici, yalnızca belirli bir bölümle yetinmek zorunda kalmaz; anlatının bütününe, yani bir sezonun tamamına kesintisiz biçimde erişebilir. Bu durum, izleme eylemini parçalı bir tüketimden süreklilik arz eden bir deneyime doğru kaydırır.
DVD teknolojisi, izleyiciyi pasif bir alıcı konumundan çıkararak zamanını, ritmini ve izleme yoğunluğunu kendi belirleyen aktif bir özneye dönüştüren ilk yaygın araçlardan biri olur. Bu o zaman için bir kırılma noktasıdır.
Platform Devrimi: Netflix Modeli
Binge-watching’in bugünkü anlamını kazanması, streaming platformlarının yükselişiyle mümkün olur. Özellikle Netflix’in 2013 yılında House of Cards dizisinin tüm sezonunu tek seferde yayınlaması, sektörde bir paradigma değişimi yaratır. İzleyici, sinemanın ardından, evden çıkıp, saatlerce yol giderek ulaştığı DVD dükkanlarından da bağımsız hale gelir. Arzu ettiği tüm içerikler tek bir tıkla elinin altındadır. Artık izleyiciye “beklemek” değil, bir an önce “tüketmek” düşer.
Bu içerik tüketimi, özellikle genç izleyici gruplarında yalnızca bir alışkanlık değil, kimlik ve gündelik ritimle iç içe geçmiş bir pratiğe dönüşmüştür. İnternet erişimine sahip genç kuşak için Netflix, Disney+ ve Amazon Prime Video gibi platformlar, boş zamanı dolduran araçlar olmanın ötesinde, ortak bir dil yaratmanın aracı olur. Dizilerin kısa sürede tüketilmesi, yalnızca anlatıya duyulan ilgiden değil; aynı zamanda “geri kalmama”, gündemi yakalama ve kolektif izleme deneyimine dahil olma arzusundan beslenir.
Netflix modeli, sadece izleme alışkanlıklarını değil, aynı zamanda hikâye anlatım biçimlerini de dönüştürmeye başlar: Bölümler arası cliffhanger’lar daha yoğun, anlatı akışı daha bağımlılık yaratacak biçimde kurgulanmaya başlar. Zira izleyicinin her bölüm sonunda, diğer bölümü izlemesi için iştahının kabartılması gerekir. Nitekim öyle de olur; tek tıkla tüm bölümlere ulaşabilen izleyici, sevdiği dizinin sezonunu bir gecede iştahla bitirir. Kavramın “oburcasına izleme” anlamı da buradan gelir.
Yeni Nesil Televizyon Biçimi
Yeni nesil tıkınırcasına izleme pratiği, aynı zamanda geleneksel televizyonun da revizyona uğraması demektir.
Mary McNamara, bu yeni televizyon biçimini “binge-television” olarak adlandırır. Bu yoğun izleme pratiği, esasen akış platformlarının sunduğu yeni dağıtım modeli sayesinde mümkün hale gelir ve giderek anaakım televizyonun yerini almaya başlar. Dizilerin tüm sezonlarının dijital ortamlarda erişilebilir olması, televizyonu parçalı ve haftalık bir anlatıdan çıkararak, baştan sona deneyimlenen bir “roman formuna” yaklaştırır”.
Bu dönüşümle birlikte binge-watching, izleyicinin bir hikâyeyi aynı gün bütünlüklü biçimde takip etme arzusuna karşılık veren çağdaş bir televizyona karşılık gelir. Üstelik bu modelde televizyon dramalarının en heyecanlı yerinde araya giren reklamlar da yoktur. Böylece izleyici kendini sadece akışa kaptırmakla mükelleftir. Bu kesintisiz akış, izleyici ile anlatı arasındaki mesafeyi azaltırken, dikkat ve zaman üzerindeki kontrolü de yeniden tanımlar. Artık televizyon, izleyicinin ritmine göre şekillenen, talep üzerine işleyen bir deneyime dönüşür.
Konfor mu, Tükenmişlik mi?
Peki, içeriklerin mekân, zaman, araç ve bölüm sayısı gibi sınırlamalardan azade hâle gelmesi; izleyicinin anlatıyı kesintisiz biçimde tüketebilmesi gerçekten bir konfor alanına mı işaret eder?
Kısa vadede evet. Binge-watching’in sunduğu kesintisiz deneyim, izleyiciye oldukça cazip ve tatmin edici bir konfor hissi sağlar. Kişi, ister evinde —yatağında uzanırken— ister kamusal alanlarda; otobüste, trende, uçakta ya da bir bekleme anında, sevdiği dizinin bölümlerine anında erişebilir. Bu erişilebilirlik, izleme eylemini belirli bir zamana ve mekâna bağlı bir etkinlik olmaktan çıkararak gündelik hayatın akışına eklemlenen esnek bir pratiğe dönüştürür.
Dahası, içeriklerin çevrimiçi ve çevrimdışı biçimlerde; mobil cihazlardan tabletlere, laptoplardan televizyon ekranlarına kadar farklı platformlara entegre edilebilmesi, izleyici açısından yüksek bir kullanım kolaylığı ve süreklilik hissi yaratır. Bu teknik esneklik, anlatının kesintiye uğramadan takip edilmesini mümkün kılar. Hikâyenin bölünmemesi, karakterlerle kurulan duygusal bağın derinleşmesi ve dramatik yoğunluğun korunması, izleyiciyi anlatıya daha güçlü biçimde bağlayan unsurlar olarak öne çıkar.
Ancak bu yoğunlaşmış izleme pratiği, kısa vadede haz üretirken uzun vadede belirgin bir tükenmişlik hissini de beraberinde getirir. Nitekim adı üzerinde “tıkınırcasına” izleme, yalnızca anlatıya değil, aynı zamanda izleyicinin bedenine ve bilişsel kapasitesine de yük bindiren bir edimdir. Çoğu zaman günün en sessiz ve kesintisiz saatlerini tercih eden izleyici, sevdiği dizinin tüm sezonunu tek bir geceye sıkıştırarak anlatıyı hızlandırılmış bir deneyime dönüştürür.
Bu hızlanma, başlangıçta bir kontrol ve sahiplenme hissi üretse de, süreç ilerledikçe yerini uykusuzluk ve fiziksel sersemlik hâline bırakır, bu hale yoğun olay örgüsünün yarattığı bilişsel yük eşlik eder; karakterlerle kurulan duygusal bağ bile bir noktadan sonra doygunluğa ulaşarak etkisini yitirmeye başlar. Sonuçta izleyici, yalnızca hikâyeyi tüketmiş olmaz; aynı zamanda bir tür “içerik yorgunluğu” deneyimleyerek anlatıyla kurduğu ilişkinin sınırlarına da temas eder.
McQuail’ e göre, içerik tüketiminin bu aşırılığı, dikkat derecesinde orantısız bir düşüşü de beraberinde getirir. Yani kişinin medyaya maruz kalma süresi arttıkça, sahip olduğu dikkatin kalitesi de o kadar düşük olacaktır.
Nitekim günümüz izleyicisinin tek ekranlar yetinmeyip, dizi izlerken aynı zamanda çoklu ekranda vakit geçirdiği göz önüne alındığında, bu aşırı izleme pratiğinin dikkat rejimini parçalı ve yüzeysel bir yapıya sürüklediği de söylenebilir. Anlatının sürekliliği korunuyor gibi görünse de, izleyicinin bilişsel katılımı bölünür; sahneler arasında kurulan duygusal ve düşünsel bağlar zayıflar. Bu da binge-watching’in sunduğu yoğun deneyimi, paradoksal biçimde daha hızlı tüketilen ve daha çabuk unutulan bir içeriğe dönüştürür.
Bölümler arası geçişlerin otomatikleşmesi, “bir bölüm daha” hissini neredeyse refleksif bir davranışa çevirir. İzleyici burada karar veren özne olmaktan çok, akışa kapılan bir beden gibi hareket eder. Ancak bu kesintisiz akış, izleme eyleminin kendisini sıradanlaştırır. Bir zamanlar haftalarca beklenen bölümler, tam da tüketim toplumuna özgün biçimde birkaç saat içinde tüketilir ve hızla unutulur. Bu durum, Walter Benjamin’in “aura” kavramını hatırlatır: Tekrar üretim arttıkça, deneyimin özgünlüğü ve değeri azalır. Binge-watching de benzer biçimde, anlatıyı öne çıkarmaktan ziyade bir an önce tüketmeyi öne çıkaran, sıradan bir eyleme dönüşür.
Sonuç olarak binge watching, modern izleyicinin zamanla kurduğu ilişkinin çelişkili bir yansımasıdır. Bir yandan hız, erişilebilirlik ve kontrol hissi sunarken; diğer yandan dikkat dağınıklığı, duygusal yorgunluk ve tükenmişlik üretir.
Kaynaklar:
McQuail, D. (1997). Audience Analysis. SAGE Publications, Thousand Oak.
McNamara, M. (2012, Ocak 15). Critic’s Notebook: The side effects of binge television. Los Angeles Times.
