Bir Zihnin İnşası
İstanbul’da 1873 yılında dünyaya gelen Vedat Tek (Sırrı Paşazade Mehmet Vedad), yalnızca bir ailenin çocuğu değil; bir kültürün, bir zevkin ve bir dünyanın mirasçısıydı. Annesi, şair ve bestekâr kimliğiyle tanınan Leyla Saz Hanım, babası ise Osmanlı’nın önemli devlet adamlarından, Bağdat valiliği yapmış Giritli Sırrı Paşa’ydı.
Böylesine sanatla ve devlet geleneğiyle iç içe bir çevrede büyüyen Vedat Tek, daha çocukluk yıllarından itibaren estetikle, disiplinle ve iktidarın görünmeyen diliyle tanıştı. Bu, sıradan bir yetişme hikâyesi değildi; onun dünyaya bakışını belirleyecek olan ilk zemin tam da burada kuruluyordu.
Mekteb-i Sultanî’de başlayan eğitim yolculuğu, kısa süre içinde Paris’e uzandı. École Monge’daki lise eğitiminin ardından Académie Julian’da resim ve heykel kurslarına katılırken; bir yandan da École Centrale’de mühendislik eğitimi alıyordu.
Ama asıl kırılma noktası, École Nationale des Beaux-Arts’ın (Paris Güzel Sanatlar Okulu) kapısından içeriye girince başladı. Okulun sınavlarını kazandıktan sonra ünlü mimar Moyaux’nun atölyesinde aldığı mimarlık eğitimiyle birlikte onun için mimarlık artık yalnızca bir meslek değil, zihninde kurduğu bir dünya hâline gelmeye başladı.
Yeteneğini kanıtlamak istiyordu ancak Prix de Rome (Roma Ödülü) yarışmasına başvursa da Fransız olmadığı için başvurusu kabul edilmemişti. 1895 yılında, hocası Moyaux’nun girişimiyle Fransa Devlet Başkanından özel izin alındı ve katıldığı bu yarışmadan Légion d’honneur nişanıyla dönecekti. Bu onun için yalnızca kişisel bir başarı değil; aynı zamanda o dönemin kalıplarına atılmış sessiz bir meydan okumaydı.
Dokuz yıl süren Paris eğitiminin ardından 1897’de İstanbul’a döndüğünde, artık yalnızca iyi yetişmiş bir mimar değildi. Yanında Avrupa’nın teknik bilgisini, hafızasında ise ait olduğu coğrafyanın mimari mirasını taşıyordu.
Ama asıl mesele, bunu hayata geçirebilmekti; çünkü İstanbul’a döndüğünde onu bekleyen şey yalnızca bir şehir değil, aynı zamanda yıkılması gereken bir önyargıydı. O ise bu algıyı yıkacak, Avrupa mimarisini, Osmanlı, arabesk ve Selçuklu etkileriyle birleştirirken Türk mimarisine milli bir kimlik kazandıracaktı.
“Türk’ten Mimar Olur mu?”
İstanbul’a döner dönmez ilk iş olarak Sirkeci’de bir yazıhane açtı. Ama bu yalnızca bir başlangıç değildi; aynı zamanda bir meydan okumaydı. Kendi adını duyurmak için gazeteye ilan vermişti. Bugün sıradan görülebilecek bu hamle, o günün İstanbul’unda alışılmışın dışındaydı. Çünkü bu coğrafyada mimarlık, büyük ölçüde gayrimüslim azınlıkların ve Avrupalı isimlerin alanı olarak görülüyordu.
… İlk defa görülen Mimar Mehmet Vedat’ın ilanı bazılarının merakını, bazılarının taaccübüne mucib oldu. Türk’ten mimar olur mu? diyenler bile bulundu. Fakat halkın içinde kaynayan millîyet hissi o kadar derin, o kadar kuvvetli idi ki, bu ilk ve kısa tereddüt devri geçtikten sonra, Mimar Vedat’ın idarehanesine müracaatlar başladı…
Ağabeyi Yusuf Razı Bey
Bir Türk’ün “mimar” sıfatıyla ortaya çıkması, yalnızca şaşkınlık değil, yer yer açık bir kuşku da yaratıyordu. Ama Vedat Tek, tam da bu kuşkunun içinden yürümeyi seçti. Kısa süre içinde serbest mimar olarak adını duyurmaya başlamış ve 1899 yılında İstanbul Şehremaneti mimarlığına getirilmişti. Bunda yalnızca başarıları değil, aile çevresinin de etkisi vardı. Ardından Sanayi-i Nefise Mektebi’nde verdiği derslerle, bu alanda yetişen ilk Türk hocalardan biri olacaktı.
Gençti, üretkendi ve yaptığı işe karşı neredeyse inatçı bir bağlılık duyuyordu. Özel hayatında da yeni bir sayfa açmış, Firdevs (Dino) Hanım ile evlenme kararı almıştı. Ama asıl dönüşüm, içinde bulunduğu dönemin kendisinde saklıydı.
20. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu, II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. yılı vesilesiyle geniş çaplı bir imar faaliyetinin içindeydi. Şehir değişiyor, yapılar yükseliyor, yeni bir düzen kurulmaya çalışılıyordu. Bu hareketliliğin içinde Vedat Tek de dikkat çekmeye başlamıştı.
Zeynep Hanım Konağı’nın Darü’l-Hayr olarak yeniden düzenlenmesi görevinin ona verilmesi, yalnızca bir mimari tercih değil, aynı zamanda bir güven göstergesiydi. Çünkü bu proje, sıradan bir dönüşüm değildi. Bir konak, yalnızca bir yapı olmaktan çıkacak; 93 Harbi’nde şehit düşen askerlerin çocuklarına eğitim verecek ve bir sanat sahibi olmalarına imkân tanıyacak bir kuruma dönüşecekti. Vedat Tek, bu projeyle yalnızca bir bina tasarlamadı; bir fikri, bir sorumluluğu ve bir vicdanı da inşa etti.
Ve tam da bu noktada, onun kariyeri yalnızca yükselmeye değil, aynı zamanda değişmeye de başladı. Çünkü çok geçmeden, yalnızca yapılar değil; iktidarlar da el değiştirecekti.
Zirve, İktidar ve Kırılma
Vedat Tek, bu süreçte yalnızca kendini ispat etmekle kalmıyor, her bir eserini adeta milim milim işleyerek kendi mimari dilini kuruyordu. Kastamonu Hükümet Konağı (1902), bu arayışın ilk somut karşılıklarından biri oldu. Yapı, genel kurgusu itibariyle dönemin Avrupa resmî yapılarının şema ve düzenini takip etse de kullandığı kemer biçimleriyle Osmanlı kamu mimarisinin nasıl yeniden yorumlanabileceğini ortaya koyuyordu.
Bu yapı, yalnızca Vedat Tek için değil, Türk mimarisi için de bir başlangıçtı. 1905 yılında Posta Telgraf Nezareti mimarlığına getirildiğinde, artık yalnızca umut vadeden bir isim değil, ülkenin dikkatle izlenen mimarlarından biriydi. İlk işi Sirkeci’de inşa edilen Postane-i Âmire, bu yükselişin en güçlü simgesine dönüştü. Dört yıl süren inşasının ardından ortaya çıkan yapı, yalnızca ihtişamıyla değil, taşıdığı mimari dil ile de uzun süre konuşuldu. Öyle ki, bu yapının yarattığı etki ile Vedat Tek, “Mecidi”, “Osmani” nişanları ve “Sanayi madalyası” ile ödüllendirildi.
Artık Vedat Tek’in adı daha görünür hâle gelmişti. Ardından Hubyar Mescidi ve Sultanahmet’teki Defter-i Hakanî (Tapu ve Kadastro Müdürlüğü) gibi projeler geldi.
Tarihler 1908 yılını gösterdiğinde, II. Meşrutiyetin ilanı ile zamanında Mimar Gaspare Fossati’nin eski Darülfünun için yapmış olduğu bina, bu kez Meclisi Mebusan için yenilenecekti. Ancak bina 1876’dan beri terk edilmiş, âtıl bir vaziyetteydi. Bunun için seçilen mimar ise elbette Vedat Tek’ti.
31 Mart olayından sonra Sultan Abdülhamit’in tahtan indirilmesi ve yeni Sultan Mehmet Reşat’ın tahta çıkışıyla beraber ise mimar Vedat Tek sarayın baş mimarı (Sermimar-ı Hassa) olmuştu. Ancak bu görev, büyük ve gösterişli projelerden çok, saray yapılarının bakım ve yenilenmesini kapsıyordu çünkü devletin mali koşulları sınırlıydı ve bu durum yapılan işleri de doğrudan etkiliyordu.
Bu dönemde sarayın bakım ve yenileme işlemlerinden sorumlu olan Tek, yaklaşık yirmi adet sarayın sorumluluğunu almıştı. 1914’te ise bu görevinden istifa etmişti fakat yine de padişah binalarının mimarı olarak çalışmaya devam etse de altı yıl süren bu saray görevi Vahdettin’in tahta çıkışıyla son bulacaktı.
I. Dünya Savaşı yıllarına gelindiğinde ise Harbiye Nazırı Enver Paşa tarafından Harbiye Nezareti başmimarlığına getirildi. Üç yıl süren bu görevi boyunca Mesadet Han, Haydarpaşa Vapur İskelesi, Cemil Topuzlu Köşkü, Moda İskelesi ve Fatih’teki Tayyare Şehitleri Anıtı gibi yapılar ortaya çıktı. Ayrıca Veliefendi Hipodrom projesini ve Enver Paşa Köşkü’nü bu süre içinde tasarlamış olsa da Hipodrom tasarımı savaş nedeniyle gerçekleşemeyen projelerinden biri olacaktı.
Cumhuriyet’in ilanının ardından ise Tek, Ankara’ya çağrılmıştı. İlk olarak, daha sonra ikinci TBMM binası olarak kullanılacak olan Cumhuriyet Halk Fırkası mahfelinin inşasını üstlendi ve Gazi Köşkü’nü düzenledi. Sıhhıye Vekâleti için Ankara Palas planlarını hazırlarken Sıhhiye Vekâleti bu işi Vakıflara devretmişti ve Vedat Bey’in emeğinin karşılığı ödenmedi. Projenin ise Birinci Ulusal Mimarlık Akımının önde gelen diğer bir ismi olan Mimar Kemaleddin’e devredildiğini öğrendi.
Bu dönem onun için farklı bir kırılma noktasına dönüştü. Atatürk’ün sofrasında olan Vedat Tek, bir anda silinmiş ve ona verilen tüm projeler elinden alınmıştı. Tüm bu olanlara karşılık Vedat Bey, tüm resmi görevlerinden ayrılarak, kimseye haber vermeden İstanbul’a geri döndü ve vefatına dek serbest mimar olarak çalışmalarını sürdürdü.
Bir Üslubun Ötesinde: Vedat Tek’in Mimari Düşüncesi
Yaşamı boyunca Vedat Tek’in kendine edindiği temel amaç, Türkiye’de mimarlık ortamını yaşatmak, kurumsallaştırmak ve bu mesleği bir Türk olarak görünür kılmaktı. Onun yaşamı, Osmanlı’nın son dönemleri ile yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yılları arasına denk gelirken, o mimarlığın yalnızca yabancı isimlerle anıldığı bir algıyı kırmaya ve milli bir mimari bilinç oluşturmaya çalışıyordu. Gerek eğitim kurumlarındaki çalışmaları gerek yayınladığı yazılar ile bu çabasını gelecek nesillere aktarmayı sürdürdü.
Yaşanılan dönem itibariyle geleneksel yapılar çözülüyor, ulus devletler doğuyordu. Birinci Ulusal Mimarlık Akımının temsilcilerinden biri olan Vedat Tek ile Mimar Kemaleddin’in bu yöndeki arayışları, kimilerine göre “kubbeli, ojiv kemerli, saçaklı ve çini panolu” bir üslup ya da “mimarlığımızda geç kalmış bir Türk Revival’ı denemesi” olarak değerlendirilse de aldıkları yabancı kökenli eğitimi yeni Cumhuriyet’in değerleriyle uzlaştırma çabası, zemine oturması zaman alacak, güç bir sürece karşılık geliyordu. Bu dönemde Vedat Tek ve onun kuşağındaki mimarlardan beklenen ise yapacakları yapılarla toplumun kimlik ve aidiyet arayışına karşılık verebilmeleriydi.
Yapılarını tasarlarken her köşeden faydalanmayı ilke edinmişçesine hareket eden ve tek bir karış toprağın ziyan olmamasına özen gösteren Tek’in mimarisinde çini kullanımı ise oldukça dikkat çekiciydi. 19. yüzyıl sonlarında Osmanlı mimarisinde kullanılan çini, Fransız ve İtalyan mimarlar tarafından daha çok oryantalist bir beğeniye karşılık gelecek biçimde değerlendirilmişti. Vedat Tek ise bu yaklaşımın dışına çıkarak, çiniyi dış cephe süslemelerinde de kullanmış ve bu geleneği yeniden canlandırmıştı.
Ben, eserlerimde modern Türk mimarisini tercih ederim. Bunu Selçuk üslubu ile karıştırmamak lazımdır. İyi mimar yetiştikçe, tecrübesi arttıkça, gitgide sadeliğe meyletmeye başlar. Ancak sadeliğin bir haddi var… Bu temiz sadeliği, kübizm denen karmakarışık, abuk sabuk sadelikten ayırt edince ortada mesele kalmaz.
Vedat Tek
Vedat Tek’e göre mimar, yalnızca hesap yapan, biçim veren bir kişi olmamalıydı. Rönesans’ın “Uomo Universale” tanımına yaklaşan; sanattan bilime, mühendislikten felsefeye kadar pek çok alanda bilgi sahibi, çok yönlü bir düşünce dünyasına açık bir figür olmalıydı. Ancak bu ölçüde şehircilik ve yapılaşma bir araya gelebilirdi.
Tek, şehirciliği bir çevre hizmeti olarak tanımlarken özellikle bunun topluma dönük bir hizmet olması gerektiğinin altını çiziyordu. Yayalara öncelik tanıyan planlamalar ya da kamuya açık deniz olanaklarının oluşturulması onun öncelikleri arasında yer alıyordu. Bu nedenle özellikle İstanbul gibi bir şehirde halka hitap eden yapıların azlığını eleştiriyor, kent için daha sağlıklı ve düzenli bir yaşamı savunurken, şehrin doğu yönünde genişlemesinin daha doğru olacağını dile getiriyordu. Ona göre bir yapı, amacına hizmet etmeli ve bulunduğu yere uygun olmalıydı. Gereksiz masrafa ise yer yoktu.
Vedat Tek, konaklardan apartmanlara geçiş sürecinde üretmeye devam ederken, değişen yaşam koşullarının gündelik hayatı da dönüştürdüğünü gözlemliyordu. Konak kültüründen apartman yaşamına geçişle birlikte, gelenek ve göreneklerin taşıdığı pek çok değerin de kaybolmaya başladığını düşünüyor, artan göç hareketleri ve hızlanan kentleşmenin yeterli ve sağlıklı barınma sorununa karşılık veremediğini ifade ediyordu.
Dedelerimiz, atalarımız yaptıkları mimarlık yapıtlarının sağlamlıklarına ve güzel olmasına önem verirlerdi. Bu tür yapı, ulusun içinden yetişme mimarların, yapı ustalarının birbirinin ardı sıra izledikleri kural ve usullere göre yapıldıklarından her tür yapıya özgü kusursuz bir mimarlık yaratılmıştır. Ulusal mimarlık beğenilmemeye ve Türk Sanatları hor görülmeye başlandıkça ulusal sanat son bulmuştur.
Vedat Tek
Kapatırken…
İstanbul’un kalbinde, Sirkeci’de yükselen o görkemli Büyük Postane binası, Nişantaşı sokaklarında dolaşırken 21. yüzyılın soğuk ve rengi silinmiş modern yapılarının arasından sıyrılıp kendini hissettiren apartmanlar ya da Ankara’da, Bursa’da, İzmit’te ve daha pek çok şehirde karşımıza çıkan yapılar…
Tüm bu yapılara bakan gözler kimi zaman yalnızca taşları görse de o taşlar, yalnızca bir dönemin ruhunu değil, aynı zamanda bir iddiayı da taşıyordu. Bir zamanlar bu topraklarda mimar denildiğinde akla yabancı isimler gelirken, “Türk’ten mimar olur mu?” sorusu fısıltıyla değil, açıkça soruluyordu. Bu topraklarda doğmuş birinin “mimar” olarak anılması neredeyse ihtimal dışıydı.
Tam da böyle bir dönemde yetişen genç bir adam yalnızca yapı inşa etmeyi değil, bir mesleğin kimliğini değiştirmeyi hedefliyordu. Paris’te aldığı eğitimi, ait olduğu coğrafyanın hafızasıyla birleştirmeye çalışan bu isim, yapılarında yalnızca estetik bir dil kurmadı; aynı zamanda bir aidiyet arayışına da cevap vermeye çalıştı. Çünkü onun meselesi yalnızca mimarlık değildi. Asıl mesele, bir milletin kendi eserine yeniden inanabilmesiydi ve belki de en zoru buydu; taşları yerleştirmek değil, inancı yeniden inşa etmek…
Vedat Tek, yaşadığı dönem içinde pek çok ilke imza atmış bir mimardı. Ancak onu yalnızca bu sıfatla tanımlamak eksik kalır. O, aynı zamanda bulunduğu çevreyi, aldığı eğitimi ve içinde yetiştiği kültürel mirası kendi çizgisini kurmak için kullanan bir entelektüeldi.
Babasının asker olmasını istemesine rağmen o, mimarlığı seçmiş ve bu alanda kendine ait bir dil oluşturmayı başarmıştı. Mesleğini icra ettiği yıllarda yerleşmiş kalıpları sorgulatmayı başarmış, mimarlığın yalnızca belirli çevrelere ait olduğu yönündeki algıyı kırmıştı. Eserleriyle, bu topraklardan da mimar çıkabileceğini somut biçimde ortaya koymuştu. Fakat saray başmimarlığından Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki önemli görevlere uzanan süreçte dikkatleri üzerine çekmiş olsa da ülkenin değişen yönelimleri içinde zamanla sahnenin gerisinde kalmıştı. 1930’lu yıllar boyunca, çoğu Nişantaşı’nda yer alan apartmanlar tasarlamayı sürdürmüş; aynı zamanda mimarlık ve kent üzerine düşüncelerini yazıya dökmüştü. Teşvikiye’de kendisi için yaptırdığı apartmanda yaşayan Vedat Tek, 1942 yılında İstanbul’da hayatını kaybetti ve Edirnekapı Şehitliği’ne defnedildi.
