NAZA belgeselinde konuşan 24 İsrailli istihbarat yetkilisi ve askerin anlattığı savaş suçları, Rachel Szor ile birlikte filmin yönetmenlerinden olan Yuval Abraham’ın, +972 Magazine’deki yazılarını takip edenler için sürpriz değil. Kendisi Gazze saldırısının ilk günlerinden bu yana yapmış olduğu görüşmelerle, İsrail ordusunun yapay zeka destekli hedef belirleme sistemlerini ortaya çıkarmıştı: Ordunun geliştirdiği Lavender, Gazze’de yaşayan ve bir cep telefonu olan tüm Filistinlileri tarayarak, onları çeşitli davranış kalıplarından hareketle (kalabalık WhatsApp gruplarına üye olmak, yılda üç kere evden taşınmak, iki kere telefon değiştirmek) potansiyel Hamas üyesi olarak işaretliyordu. Ordunun geliştirdiği bir diğer sistem (Where’s Daddy?) ise bu kişilerin infazında devreye giriyordu. Hedeflerin dışarıda değil, ailelerinin yanına, evlerine döndüğünde öldürülmesi tercih ediliyordu. Bunun canavarca değil, pragmatik bir sebebi vardı: Filmde konuşanlardan birinin söylediği gibi: Çünkü böylesi “daha kolaydı.”
İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırısının ilk haftalarında bu sistemler yoğun şekilde kullanıldı. Savaşın yalnızca ilk üç ayında 20 binin üzerinde insan can verdi. Bu sayı Gazze nüfusunun yaklaşık yüzde 1’iydi. Ölenlerin yüzde 70’i kadın ve çocuktu. Onlar artık NAZA’ydı. (İbranice “tali hasar” ifadesinin kısaltılmışı) 7 Ekim katliamında öldürülen İsrailli sivillerden farklı olarak, gözünü intikam bürümüş eli silahlı adamların değil, kendilerini uzaktan izleyen, cinsiyetsiz, duygusuz, insan bile olmayan sofistike bir sistemin kurbanıydı ve görüşmecilerden birine göre bu aslında hayırlı bir şeydi çünkü “Kimin öleceğine yapay zekanın karar vermesi, arkadaşları Hamas tarafından öldürülen birinin karar vermesinden iyi”ydi.
Şehirler ve İnsanları
NAZA filminin başında, kimliğinin ortaya çıkması halinde devletinin gazabını çekeceğinden endişe eden bir görüşmeci, kalabalığın içinde kaybolmanın verdiği güven duygusuna sığınıyor:
Şehri görebilirsin ama şehir seni görmez.
Ne var ki kalabalığın içinde olmak her zaman görünmez olmaya yetmiyor. Kamera 80 dakika boyunca Tel Aviv’deki apartman dairelerinin içlerini gösteriyor. Onlar da görüşmeciler gibi anonim (yüzler açı oyunlarıyla gizleniyor), ama izleniyorlar.
Görüntüler, kimliği bilinmeyen bu insanların gündelik yaşamı hakkında bir fikir veriyor: Birbirini seven çiftler. Dans edenler. Yoga yapanlar. Yatakta uzanmış televizyon izleyenler… İsrail askerlerinin anlatımlarıyla birleştiğinde, askerlerin Gazze’de yaşayan Filistinlilere bakışı ile seyircinin Tel Aviv sakinlerine bakışı arasında bir paralellik kuruluyor. Görüntülere paralel akan anlatım, çelişkilerin altını çiziyor.
Kamera yüksek bir binanın katlarını ağır ağır tararken arka planda bir görüşmecinin sesini duyuyoruz:
Sistemde temel birim evdir. Gazze’deki her evin bir seri numarası vardır. Mesela bir evin 7. katı 6351-7’dir.
Kamera evlerin camlarından içeri bakarken başka bir ses anlatmaya devam ediyor:
Onları evlerinde buluyoruz.
Ya da ailelerinin evinde.
Ya da sevgililerinin evinde.
Bir başka görüşmeciye soruluyor:
-Evlerde ne duyardınız?
-Günlük hayattan konuşmalar. Televizyon sesi olur, dua olur, gece karısıyla konuşan adam olur, arka planda ağlayan bebek olur…
Her gün toplu ölümlerin yaşandığı Gazze İnsani Yardım Vakfı’nın (GHF) gıda dağıtımında görev almış askerler, yiyeceğe daha hızlı ulaşabilmek için kendilerine gösterilen yoldan değil de vadiden geçmeye çalışanlara nasıl ateş açıldığını anlatırken (“Tarif ettiğiniz toplu katliam değil mi?”, “Yo.”) evlerde yemek hazırlayanları, bulaşık yıkayanları, sofrayı kaldıranları görüyoruz. Bir başka evde televizyon izleyenler var, masanın üzerinde, içinde kurabiye ya da meyvelerin olduğu tabakla ilgilenmiyorlar.
Sistemin Asıl Kurbanları
İsrail askerlerinin savaş sonrası travmalarını ve vicdan muhasebelerini odağa alan To See If I’m Smiling, Waltz with Bashir, Censored Voices gibi yapımların aksine NAZA, seyirciye onların da aslında bu savaşın kurbanı olduğunu düşündürecek, hissettirecek bir şey göstermekten özellikle kaçınıyor. Konuşmalara yoldan geçen arabaların, gökyüzünde uçan askeri jetlerin, şehirdeki uğultuların sesi eşlik ediyor. Abraham’ın soruları sorarken duyduğu rahatsızlık sesinden, vücut dilinden (“Çizerek anlatın lütfen!”) anlaşılıyor. Mesafeli ve tarafı net.
Lavender sisteminin kurulmasında görev almış olan, şimdi suçlu hissettiğini söyleyen ve bununla nasıl baş edeceğini bilmediğinden yakınan görüşmecinin sözünü keserken, konunun odağının dağılmasına izin vermiyor:
Kaç kişi bu şekilde öldü?
Cevaba göre “muhtemelen 1000 değilse 100”. (Ne var ki filmin devamında tek bir operasyonda 1’e karşı 500 sivil ölümünün göze alındığını öğreneceğiz. Bir başka görüşmeci de tek başına yüzlerce binayı vurduğunu anlatacak.)
Diyalog ilerledikçe görüşmeci kendine acımayı bırakıp savunmaya geçiyor ve ağzından şu sözler dökülüyor:
Cinayeti işleyen bombayı atandır.
Derken tüm faillerin sorumluluktan kaçmak için sığındığı o bildik cümleyi duyuyoruz:
Ben yapmasaydım başkası yapardı.
Daha sonra kendisinin elbirliğiyle işlenen suçlardan birindeki payını da öğreneceğiz:
12 yaşındaki bir kızın telefonunu hackledim. (…) Telefonu hacklendi ve o da öldürüldü.
Hannah Arendt, Kötülüğün Sıradanlığı’nda bürokratik mekanizmanın dişlilerinin, mahkeme önüne çıktıklarında yeniden faile dönüştüklerini hatırlatır. Çünkü bir insanın yerini bir başkasının alabilecek olması, yaptıklarından sorumlu olmadığı anlamına gelmez. NAZA da görüşmecilerin suçluluk duygusunu, suçlarının önüne geçirmemeye özen gösteriyor.
Seyircinin film boyunca ağlarken gördüğü iki kişi var: İsrail askerlerinin eğitim sırasında izlediği Eye in the Sky adlı filmde, içinde görev aldığı drone saldırısında vurulan bir çocuğu kumanda odasında izlerken gözyaşlarına hakim olamayan kadın asker ve bombalanmış bir binanın altında kalan eşine ve çocuklarına seslenen, enkazı çekiçle vurarak kaldırmaya çalışan adam. (Sesi titreyerek ateşe verdiği evlerde gördüğü fotoğraf albümlerinden, okul defterlerinden bahseden asker birkaç damla gözyaşı dökmüşse de kurguda kesilmiş olmalı.)
Soykırıma Giden Yol: Sisteme Güvenmek
NAZA’da konuşanların büyük bir kısmı, içlerinden birinin deyimiyle “İsrail’in elitlerinden”. Tel Aviv’den gelen, halkın üst segmentinden olan, iyi eğitim almış, sol eğilimli kişiler. Bir insanı öldürdüğü için mutluluk duyduğu tek bir an olmadığını söyleyen bir görüşmecinin söylediğine göre, birliğinde hiç kimsede Arapları insan olarak görmeme gibi bir eğilim yok. Yahudilerin sürülmesi ve imhasında kilit rol oynayan Adolf Eichmann’ın, Yahudilerle “kişisel olarak” hiçbir alıp veremediği olmadığını ileri sürmesini hatırlatan bu savunma, Abraham tarafından sorgulanıyor:
İyi de geçen iki yılda en çok Arap öldüren İsrailliler sizin birliğinizdekiler.
Gazze’nin kuzeyinin tamamen yıkılması, görüşmecilerden birinin de söylediği gibi, askeri bir stratejinin gereği: “Amaç, uluslararası meşruiyetimizi kaybetmeden her şeyi mümkün olduğunca hızlı yok etmek.” Filistinlilerin Gazze’nin güneyine gitmesi ve kuzeye tekrar dönmeye kalkmaması için, nüfusunun yüzde 75’i tarafından terk edildiği tahmin edilen bölgelerde evler, içinde hala kalan insanlar olup olmadığına bakılmaksızın bombalanıyor.
Kitlesel sivil ölümleri karşısında “Biz sadece görevimizi yaptık” diyen asker de, bombaladığı binadaki sivillerle ilgili soruyu “Binanın ortadan kaldırılması gerekiyor” diyerek savuşturan da, “sisteme” inanıyor ve yapması gerekeni sorgulamıyor. Sistemin Filistinlileri dehümanize eden, “nitelikten çok niceliğe dönüştüren”, onları vurmayı bilgisayar oynamaya benzeten yapısı da, olası bir vicdani sorgulamayı engelliyor. Ölenlerin NAZA olarak anılması gibi, Lavender’in arayüzü de dehumanizasyonun bir ifadesi: Evlerin üzerine tıklandığında sayılar beliriyor. Bu sayılar, o evde yaşadığı tahmin edilen insanları gösteriyor. “Düğmeye” basıldığında sahada ne olduğunu ise filmin sonunda görüyoruz.
Askerlerin ve istihbarat yetkililerinin Filistinlileri daha yakından, daha insana benzer biçimde işittiği anlar da var. Gördüklerinin, yaptıklarının açıkça yanlış olduğunu fark ettiklerinde bile vicdanları doğrultusunda harekete geçemiyorlar. İçlerinden biri, kameradan gördüklerinden dehşete düştüğü halde, “görevi gereği ahlaki ilkesel tutum sergilemesi gerekmediğini”, bu yüzden de çevresindekilere, tehdit oluşturmadığı apaçık olan insanların öldürülmemesini söyleyemediğini anlatıyor.
Uzaktan düzenlenen, çocukların öldüğü bir saldırıda ailenin çığlıklarını ve enkazın başında ağlamalarını işiten bir başka görüşmeci, ailenin çığlıklarını ve enkazın başındaki ağıtlarını duyduktan sonra sigara içmeye çıktığını ve hedeflerden sorumlu memurla kurduğu bir diyaloğu anlatıyor:
-Bu olanlar hakkında ne düşünüyorsun?
-Sisteme güveniyorum.
Görüşmeci de aynı güvene tutunuyor:
Eğer sisteme güvenmezsem her şey paramparça olur.
Bazıları içinse bu güveni sorgulamaya yol açabilecek bir sarsıntı da yaşanmamış. Bir başka görüşmeci, Gazze’de yaptıklarının “inanılmaz derecede eğlenceli” olduğunu anlatıyor. Ama bahsettiği öldürmenin hazzı değil. Eğlenceli olan, “başarılı olan saldırılar.” Saldırılarda ölenler ise görünen o ki pek kimsenin aklına gelmiyor.
-Bombalanan binalardaki insanları düşünür müydünüz?
-Asla.
-Neden?
-Çünkü bunun hakkında konuşmazdı kimse.
-Birliğinizin düzenlediği saldırılarda sence kaç kişi ölmüştür?
-Birkaç bin.
-Kimse mi sorgulamadı?
-Tek bir kişi bile.
Bugün bir soykırımın parçası olduğunu düşünüyor, ne var ki Gazze’deyken onu kendine getiren bir kırılma anı olmamış: “İçindeyken ne şüphe ettim, ne karşı çıktım.”
Hannah Arendt’in Eichmann’da gördüğü düşünme ve yargılama yoksunluğu, NAZA’nın görüşmecilerinde de karşımıza çıkıyor. Öyle ki soykırım, onu gerçekleştirenlere soykırım gibi görünmeyebiliyor. Filmin sonunda, Nazileri her zaman saf kötülükle özdeşleştirdiğinden bahseden bir görüşmeci, Gazze’de yaptıklarından sonra kendisinin Nazilerden pek de bir farkı kalmadığını söylüyor: “Artık anlıyorum. Şimdi bir adamın bir binayı havaya uçurduktan sonra klinik psikoloji eğitimi almasını anlıyorum.
Yazar: Defne Sarıöz
Kaynakça:
Hannah Arendt, Kötülüğün Sıradanlığı: Adolf Eichmann Kudüs’te (Metis, 2025)
Abraham, Yuval. “‘Lavender’: The AI Machine Directing Israel’s Bombing Spree in Gaza.” +972 Magazine, 3 Nisan 2024.
