Yazmak ve yemek yapmak arasında düşündüğümüzden daha fazla benzerlik olabilir mi? Zorlanmış metaforlara başvurmamayı umarak, bir yazarın mutfağa girdiğinde ya da yazı masasının başına geçtiğinde yaptığı şeylerin birbirinden belki o kadar da uzak olmadığını söyleyebiliriz: Malzemeleri seçmek, ince bir sezgiyle hareket etmek ve dengeli bir bütün kurmak…
Emily Dickinson
Günün olağan akışı içinde hayranlık uyandıracak ayrıntılar, her gün ve yeniden bulunabilir mi? Dickinson şiirlerinde hem kendisini, hem de okuru alışkanlıklarının içinden çıkarmak istemiş ve dünyaya hoşnut bir yabancılığın penceresinden yeniden bakmayı önermiştir.
Beyin daha geniştir gökyüzünden.
Bu tür olağanüstü dizelerle açılır Dickinson şiirleri. Okurlarını durup düşünmeye davet eden, alışılmadık büyük harfler, yarım kafiyeli ve parçalı dil kullanımlarıyla şiirin geleneksel kurallarını kıran ve zamanının ötesinde bir şairdir. Hayatının büyük kısmını evinde geçiren Dickinson, 19. yüzyılda yaşamış ve bugün Emily Dickinson Müzesi olarak ziyaret edilen Massachusetts, Amherst’da küçük bir evden sınır tanımayan bir hayal gücüyle yaklaşık 1800 eser üretmiştir.
Dickinson, birlikte uzun saatler geçirdiği mutfağı ve şiiri arasında içsel bir bağ kurmuştur. İkisinde de müthiş bir yaratıcılıkla seçtiği malzemeleri çoğu zaman kimseye göstermeden bir araya getirmiş ve ortaya yeni bir simya çıkarmıştır. Yazarın mutfakta kullandığı malzemelerin kağıtlarına yazdığı şiir taslakları bugün müzesinde sergilenmektedir.
Dickinson, dostlarına, hasta ya da zor durumda olanlara düzenli olarak fırın ürünleri, şekerlemeler ve ekmekler pişirmiş; mahalle çocuklarına ikinci kattaki odasının penceresinden sepet içinde zencefilli kekler sarkıtmayı alışkanlık edinmiştir. İçlerine ise bazen preslenmiş bir çiçek, bazen de kendi yazdığı bir şiir iliştirmiştir. Dickinson’ın şiirleri de bu zarif sürprizlerin yazıya dökülmüş halini anımsatır. Şiirlerinde yemeğe sıklıkla sembolik anlamlar atfetmiştir. Örneğin, sürpriz gibi soyut bir kavramı baharatlı bir tada benzetmek Dickinson’ın öngörülemez kalemine özgüdür ve onu bu kadar büyük bir şair yapan da yine bu özelliğidir:
Sürpriz- keskin – bir bahar gibi –
tatsız tuzsuz bir et
üstünde – tek başına – fazla acı –
Ama birlikte
Ağızlara layık Lezzet.
(Dickinson, çev. Nazmi Ağıl, Bana Hiç Yazmayan Dünyaya, 329)
Pablo Neruda
Pablo Neruda, edebiyat tarihinde yemeği şiirin merkezine yerleştiren en önemli yazarlardan biridir. 1971’de Nobel Edebiyat Ödülü’nü kabul ederken, Latin Amerika’nın “sessiz kıtasını kelimelerle doldurmak” zorunda olduğunu söylemiştir. Neruda için şiir, yalnızca büyük fikirleri değil; insanların gündelik hayatını, sıradan görünen nesneleri ve ülkesinin bereketini adlandırmanın da bir yolu olmuştur.
Sıradan Şeyler Övgüler (Odas Elementales, 1954) isimli şiir kitabında yaşamın tüm yönlerini şiirinin yörüngesine almış ve gündelik hayatın çoğu zaman gözden kaçırılan güzelliğine eşsiz bir bakış açısı getirmiştir. Neruda’nın şiirinde hayatın en görkemli deneyimleri çoğu zaman en sade anlardır. Bu nedenle şiirlerinde yalnızca aşka değil; domatese, enginara, limona, ton balığına, deniz ürünleri çorbasına, yerdeki kestaneye, yalınlığa, tembelliğe, huzursuzluğa ve hatta bir ipliğe dahi övgüler yazmıştır. Çünkü Neruda’ya göre şiir yer her yerdedir ve onu yakalamak kişinin hayal gücüne ve hayatı görme biçimine dayalıdır…
Neruda’nın yemeğe dair şiirlerinde yemek ve içmek paylaşmanın, kutlamanın ve hayatı tüm canlılığıyla hissetmenin bir yoludur. Neruda yalnızca yiyecekleri anlatmamış; onları sepete toplayıp, doğrayıp, kaynatıp, karıştırıp, Şili evlerinin verandalarına yayıman uzun yaz sofralarında servis etmiştir. Congrio Çorbasına Övgü şiirindeki tarif yıllar içinde gerçek yemek tariflerine ilham verecek kadar ayrıntılıdır ve Şili mutfağının dünyaya açılmasını sağlamış eserlerdendir. Domatese Övgü şiiri, şairin yemekle kurduğu ilişkinin yine en güzel örneklerinden biridir. Neruda, yaz güneşinde sokaklara taşan domatesleri anlatırken, sıradan görünen bir meyveyi görkemli bir armağana dönüştürmüştür. Bu şiirde domates yalnızca bir meyve değil; mutfakları ele geçiren, kendi ışığını yayan,“yeryüzünün yıldızı” haline gelmiş canlı bir varlıktır.
Şiir, bu harikulade dizelerle sonlanır:
kemiksiz,
zırhsız,
ne pulu vardır,
ne dikeni,
ateşli rengi
ve serinliğinin bütünlüğüyle
armağandır o bize.
Neruda, çev. Adnan Özer, Sıradan Şeylere Övgü
Roald Dahl
Dahl için lezzetli yemek, özellikle de çikolata, hayatın en büyük zevklerinden biri olmuş ve bu sevgi, çocuklar için yazdığı kitaplara kuşkusuz ilham vermiştir. Roald Dahl, 1920’lerde çocukken kendi sözleriyle “çikolata devriminin altın çağı” henüz başlamamıştır. Çocuklar şerbetli şekerler, sert bonbonlar ve meyan kökü çubukları ile yetinmek zorundadır! Dahl ise yedi yaşında gönderildiği yatılı okulun sert ve baskıcı atmosferinden kaçmak için, içinde harika şekerlerin üretildiği büyülü atölyelerin hayalini kurar. Bu hayaller yazarın 1964 yılında yazdığı, çocuk edebiyatının en ünlü eserlerinden Charlie’nin Çikolata Fabrikası’nda tüm dünyaya ulaşacaktır.
Dahl’ın hikayelerinde yemek hiçbir zaman sadece yemek değildir; yemek, okurların karakterleri çözümlemesini sağlayan belirleyici bir motiftir. Örneğin, Charlie’nin diğer çocuklardan farklı olarak açgözlülüğe kapılmadan nezaketini koruyabilmesinin sonucu olarak Willy Wonka’nın Charlie’ye büyük ödülü bırakmasını hatırlayalım. Burada çikolata, büyük bir ödül olmasının yanında, insan doğasının zaaflarını ortaya çıkaran bir sınavdır aynı zamanda. Benzer olarak Matilda (1988) kitabında, Matilda’nın televizyon karşısında abur cubur tüketen, kaba ve özensiz ailesine duyduğu rahatsızlığa bir tezat olarak Miss Honey’nin alçakgönüllü çay sofrasında hissettiği huzur ve neşe duyguları hakimdir. Yine Matilda’nın ünlü çikolatalı pasta bölümünde, okulun baskıcı müdürü Miss Trunchbull’un cezalandırmak istediği Bruce Bogtrotter’in dev pastayı son kırıntısına kadar yemesi, zorbalığa karşı kazanılmış bir zafer sembolüdür.
Dahl, Buckinghamshire’daki bahçesinde bulunan yazma kulübesinde çocuk edebiyatının en ikonik kitaplarını yazmıştır. Bu ünlü kulübede yazılan kitaplara bir yemek kitabı da dahildir. Yazar bir diğer yemek kitabının basılması için de eşine notlar bırakmıştır: Roald Dahl’ın İğrenç Tarifleri. Bu kitap, eserlerindeki hem büyüleyici hem de tuhaf yiyeceklerden ilham alan eğlenceli tariflerden oluşmuştur.
Bu yazma kulübesi aynı zamanda yazı masası olarak kullandığı sıradışı düzenek ve objelerle ünlüdür. Bu objelerden en ikonik olanı neydi dersiniz? Yazarın yıllarca yediği çikolataların folyolarından yaptığı dev bir gümüş topu! Çocuk edebiyatının en unutulmaz yazarlarından birinin, içindeki çocuğu kaybetmemiş olması sürpriz değil.
Maya Angelou
Angelou için yemek pişirmek bir iletişim biçimi olmuş; sofraları sadece yemek değil, aynı zamanda arkadaşlarla bir araya gelmenin, hoş anılardan söz etmenin ve hayatı kutlamanın bir sembolüne dönüşmüştür. James Baldwin’in de katıldığı ve otuz saate yakın süren pikniği, yemek yazarı M.F.K Fisher için pişirdiği geleneksel Fransız cassoulet, Toni Morrison’ın Nobel Ödülü’nü kutlamak için verdiği yemekte 150 kişilik bir kalabalığa görkemli bir rosto şöleni, Winston-Salem’deki evinde her yıl düzenlediği Şükran Günü yemekleri ve New York’taki dostları için hazırladığı yılbaşı sofraları da bu geleneğin ikonik parçalarıdır. Corie Brown, Angelou için şöyle yazar:
Eğer Maya Angelou sizden birazcık bile hoşlanıyorsa, size yemek yapmak ister.
Angelou’nun 1969 yılında yayımlanan ünlü otobiyografisi I Know Why the Caged Bird Sings pek çok önemli eserinden biridir. Yazarın ayrıca iki yemek kitabı da vardır. İlk yemek kitabı Hallelujah! The Welcome Table (2004), hayatında önemli bir yere sahip yemek tariflerini, bu yemeklere eşlik eden anılarla bir araya getirir. Angelou bu kitapta bir zamanlar yapabildiği tek yemeğin sadece pilav olduğunu anlatır. Daha sonra San Francisco’da çalışmaya başladığı Creole Cafe’de zamanla mutfaktaki yaratıcı olasılıkları keşfetmeye başlamış ve kendisini öyle geliştirmiştir ki restoranın menüsünü artık kendisi hazırlamaya geçmiştir.
Angelou’yu iyi yemek yapma sanatı ile tanıştıran kişi büyükannesi olmuştur. Yemek kitabında yer verdiği tariflerın çoğu da büyükannesine aittir. Angelou, hayatının büyük kısmını odun sobasında yemek pişirerek geçirmiş büyükannesinden kalan değerli mirası şöyle anlatır:
Neredeyse hiçbir şeyle, eğer özen gösterirseniz, bir şeyler yaratabilirsiniz. Afrika kökenli Amerikan mutfağının öğrettiği ders budur.
Charles Dickens
Dickens, insanların bir masada yalnızca doymaya değil; paylaşmaya, birlikte gülmeye ve kendilerini bir yere ait hissetmeye de ihtiyaç duyduğunu farkında bir yazardı. Kendisi de tam anlamıyla bir Viktorya dönemi gurmesi olan Dickens’ın mektupları dostlarını akşam yemeklerine çağıran notlarla doludur. Romanlarında da bu ilgisini istiridyeler, rosto etler, sıcak punch kaseleri, fırınlanmış patates, turşular, pudingler, erik sosları ile dolu uzun betimlemelerle vurgulamış ve bununla başlı başına bir atmosfer yaratmıştır. Bununla birlikte, döneminin sosyal reform hareketlerinde yer alarak yoksulluk ve açlık sorunlarına karşı aktif bir tutum sergilemiştir.
Dickens’ın sosyal düzene eleştirilerde bulunduğu romanlarında yemek, adeta etik bir pusula görevi görmüştür. Örneğin “Lütfen efendim, biraz daha alabilir miyim?” sözleriyle Oliver Twist, İngiliz edebiyatının en ünlü karakterlerinden biridir. Veya Bir Noel Şarkısı (1843) romanındaki Scrooge’u düşündüğümüzde karakterin soğuk odasında yalnız başına yediği tatsız yemekler ruh halinin bir uzantısı gibidir. Romanın sonunda Cratchit ailesine gönderdiği büyük hindi ise yalnızca bir armağan değil; Scrooge’un paylaşmayı öğrenmesinin bir sembolüdür.
Dinner with Dickens kitabının yazarı Pen Vogler’a göre Dickens, insanların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu çoğu zaman sofralar üzerinden anlatmıştır. Karakterlerin paylaştığı, esirgediği ya da özlemini çektiği yiyecekler, onların iç dünyasını açığa çıkarmıştır. Paylaşmayı bilen karakterler, vicdanlı ve güvenilir insanlarken; yiyeceğini istifleyen veya paylaşmayan kişiler ise ahlaki çürümenin temsilcileri olarak okurun karşısına çıkar. Dolayısıyla Dickens’ın romanlarında yemek yalnızca fiziksel bir ihtiyaç değil; karakterlerin ahlaki dünyasını, toplumsal eşitsizlikleri ve insanlar arasındaki duygusal bağların ifade edilmesinde önemli bir anlatım aracı olmuştur.
Italo Calvino
Yazarın Ağaca Tüneyen Baron (1957) isimli ünlü romanının ilk bölümü bir aile yemeğini anlatır. Genç kahraman Cosimo Piavasco di Rondò, önüne konan, iç karartıcı bir salyangoz tabağını yemeyi reddeder ve masadan kalkıp bir ağaca tırmanır. Ve orada hayatının sonuna kadar kalır… Cosimo’nun aristokrat ailesinden gelen bu gösterişli yemeği geri çevirmesi dayatılan düzene, dünyevi meşguliyetlere ve toplumsal beklentilere karşı ilk başkaldırısıdır. Ağacın tepesindeki hayatı boyunca ormanın sunduklarıyla yaşamayı öğrenir: kestaneler, cevizler, elmalar, yabani meyveler ve zaman zaman avladığı hayvanlar… Sofra düzeni aristokrasiyi, kuralları ve toplumsal yapıyı temsil ederken; ağaçta yaşamak ve doğadan beslenmek daha özgür, bireysel ve sezgisel bir yaşamı temsil eder. Kahramanın kendi yiyeceğini doğadan sağlayabilmesi, yani kendi varoluşunu kurabilmesi, romanda toplumsal bağımsızlığın ve düşünsel özgürlüğün sembolüne dönüşür.
Ancak Cosimo’nun ağaçlara çıkışı onu dünyadan koparmaz; aksine farklı bir biçimde dünyaya bağlar. Birkaç yıl boyunca neredeyse vahşi bir hayat sürdükten sonra kendisini okumaya verir. Kitaplar, mektuplar ve düşünceler aracılığıyla Aydınlanma filozoflarıyla ilişki kurar; hatta Denis Diderot ve Rousseau gibi isimlerle mektuplaşır. Calvino böylece fiziksel yalnızlığın düşünsel yalnızlık anlamına gelmediğini gösterir. Tam tersine, Cosimo’nun ağaçlardaki mesafesi onun öğrenme arzusunu keskinleştirir.
Calvino, metinlerinde yapısal oyunlar kurmayı seven ve anlatılarını simgelerle ören bir yazardır. Ziraat bilimcisi ailesi İtalya’da meyve ağaçlarının yetiştirilmesi üzerine çalışmış, bölgede greyfurt ve avokado yetiştiriciliğinin öncülerinden olmuştur. Yazarın çocukluğunu geçirdiği bahçelere muhteşem bir ağaç çeşitliliği hakim olmuştur: Meşe, dut, manolya, elma, limon, incir, kiraz, ayva, şeftali, badem, armut, erik, üvez, keçiboynuzu, ceviz, zeytin, çam ve karaçam ağaçları… Muhteşem bir ilham değil mi? Böylesine yoğun ve canlı bir doğa içinde büyüyen bir yazarın eserlerinde ağaçların, meyvelerin ve sofraların önemli bir yer tutması şaşırtıcı değildir.
Kaynakça:
Ağıl, Nazmi. Bana Hiç Yazmayan Dünyaya: Emily Dickinson Şiirler, Çeviri Kararları, Yorumlar. Koç Üniversitesi Yayınları, 2025.
Brown, Corie. “Welcome to the Poet’s Table.” Los Angeles Times, 3 Kasım 2004. Çevrimiçi kaynak.
Dickinson, Emily. “Emily Dickinson and Cooking.” Emily Dickinson Museum, Çevrimiçi kaynak.
Neruda, Pablo. Sıradan Şeylere Övgü. Çev. Adnan Özer, Can Yayınları, 2024.
Stivers, Valerie. The Writer’s Table: Famous Authors and Their Favourite Recipes. Illus. Katie Tomlinson, Frances Lincoln, 2025.
Vogler, Pen. “Dinner with Dickens:Recipes Inspired by the Life and Work of Charles Dickens” Cico Books, 2017.
